Sau 45 ngày khai quật khảo cổ tại di tích Đồn Chơn Sảng và Trạm Nam Chơn dưới chân đèo Hải Vân, thành phố Đà Nẵng, 88 hiện vật đã được bàn giao cho Bảo tàng Đà Nẵng để tiếp tục lưu giữ, bảo quản và nghiên cứu. Đáng chú ý, tại Đồn Chơn Sảng, đoàn khai quật phát hiện một pho tượng/phù điêu bằng đá sa thạch, bước đầu được xác định có niên đại khoảng thế kỷ VIII–IX và có khả năng thuộc văn hóa Champa.

Chiều 5.10, tại Bảo tàng Đà Nẵng, Ban Quản lý Di tích và Danh thắng thành phố Đà Nẵng phối hợp với Viện Khảo cổ học và Bảo tàng Đà Nẵng tổ chức lễ bàn giao hiện vật sau đợt khai quật khảo cổ khẩn cấp tại Đồn Chơn Sảng và Trạm Nam Chơn, thuộc khu vực dưới Hải Vân quan.

Đây là lần đầu tiên hai di tích được tiến hành khai quật khảo cổ học. Từ ngày 25.5, các nhà khảo cổ đã tiến hành khai quật, qua đó phát hiện nhiều dấu tích kiến trúc và di vật. Sau khi được làm sạch, phân loại và chỉnh lý, 88 hiện vật được bàn giao, gồm đồ gốm men, đồ sành, vật liệu đất nung và đồ đá. Trong số này có 10 hiện vật từ Đồn Chơn Sảng và 78 hiện vật từ Trạm Nam Chơn; 8 hiện vật đã được phục chế.

Theo TS Phạm Văn Triệu, Trưởng phòng Khảo cổ học lịch sử, Viện Khảo cổ học, người chủ trì đợt khai quật, nhóm hiện vật thu được thuộc nhiều nhóm niên đại khác nhau. Một số hiện vật thuộc các lớp niên đại sớm, đặt ra khả năng liên quan đến thời Trần và không gian lịch sử gắn với Huyền Trân công chúa. Khu vực Hải Vân – Nam Ô hiện còn những dấu tích và tư liệu liên quan đến các địa điểm thờ công chúa; vì vậy, khả năng một số hiện vật là dấu tích còn lại từ giai đoạn này cần tiếp tục được nghiên cứu, kiểm chứng.

Một nhóm hiện vật khá phổ biến có niên đại khoảng thế kỷ XVII, gồm bát và đồ sành, có thể liên hệ với không gian làng Chơn Sảng Tây được Lê Quý Đôn ghi chép trong Phủ biên tạp lục. Các hiện vật có niên đại thế kỷ XVIII–XIX nhiều khả năng gắn với giai đoạn triều Nguyễn xây dựng và củng cố hệ thống phòng thủ tại khu vực Hải Vân – Đà Nẵng. Tại Trạm Nam Chơn còn phát hiện đồ gốm Trung Quốc thời Thanh, cung cấp thêm tư liệu về hoạt động giao thương trên tuyến Đà Nẵng – Hội An – Huế.

Đặc biệt, tại Đồn Chơn Sảng, đoàn khai quật phát hiện một pho tượng/phù điêu đá sa thạch, mặt sau có dấu hiệu chữ Chăm. Dựa trên đặc điểm ký tự và nghệ thuật điêu khắc, các chuyên gia bước đầu nhận định hiện vật có niên đại khoảng thế kỷ VIII–IX. Theo TS Phạm Văn Triệu, đây là phù điêu Champa có niên đại sớm nhất được phát hiện trên địa bàn Đà Nẵng (cũ) cho đến nay.

Phát hiện này cung cấp thêm một tư liệu quan trọng về sự hiện diện của văn hóa Champa sớm tại khu vực Đà Nẵng. Tuy nhiên, nguồn gốc và bối cảnh nguyên thủy của hiện vật vẫn cần tiếp tục nghiên cứu. Một giả thuyết được đặt ra là hiện vật có thể được đưa từ khu vực Xuân Dương (Nam Ô) đến Chơn Sảng. Tuy nhiên, các hiện vật Champa đã biết tại Xuân Dương hiện được xác định có niên đại khoảng thế kỷ XI–XII, muộn hơn khoảng 3–4 thế kỷ so với niên đại bước đầu của phù điêu Chơn Sảng.

Bên cạnh đó, nhóm nghiên cứu ghi nhận thông tin về một khu vực được người dân địa phương gọi là “lò gạch” tại làng Vân cũ, với dấu tích tường dày, gạch lớn, một lõi đen và giếng vuông bằng đá. Đây là những dữ kiện cần tiếp tục được khảo sát và kiểm chứng bằng nghiên cứu khảo cổ học.

Theo TS Phạm Văn Triệu, các kết quả khai quật đã góp phần làm rõ hơn lịch sử và giá trị văn hóa của Đồn Chơn Sảng và Trạm Nam Chơn trong hệ thống phòng thủ Đà Nẵng qua nhiều giai đoạn. Hồ sơ khoa học của đợt khai quật đã được hoàn thiện, gồm báo cáo kết quả khai quật, bản ảnh, bản vẽ, 10 phiếu di tích và 50 phiếu di vật tiêu biểu.

Sau khi tiếp nhận, Bảo tàng Đà Nẵng sẽ nhập kho, phân loại, lập hồ sơ số hóa và thực hiện các biện pháp bảo quản phù hợp. Những hiện vật tiêu biểu sẽ tiếp tục được nghiên cứu, đối sánh tư liệu và từng bước đưa vào trưng bày; đồng thời có thể được số hóa, ứng dụng công nghệ 3D nhằm phục vụ công tác nghiên cứu và giới thiệu di sản đến công chúng.