‏

‏Khảo cổ học lịch sử là lĩnh vực nghiên cứu chuyên sâu về các di tích, di vật gắn với những giai đoạn lịch sử cụ thể. Trong bối cảnh khoa học và công nghệ phát triển nhanh, nghiên cứu khảo cổ học không chỉ dừng lại ở điều tra, khai quật, thu thập và phân tích tư liệu mà đang từng bước đổi mới phương pháp, ứng dụng công nghệ số nhằm nâng cao hiệu quả nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản.‏

‏Là đơn vị chuyên môn nghiên cứu về khảo cổ học lịch sử, Phòng Khảo cổ học Lịch sử luôn chú trọng kết hợp nền tảng phương pháp khảo cổ truyền thống với những thành tựu khoa học và công nghệ mới. Điều tra, khảo sát thực địa, khai quật theo địa tầng, nghiên cứu cấu trúc kiến trúc, phân loại và phân tích di vật vẫn là những phương pháp cốt lõi. Trên nền tảng đó, các công cụ số được đưa vào quá trình ghi chép, định vị, quản lý, phân tích và lưu trữ dữ liệu, tạo nên cách tiếp cận ngày càng toàn diện và chính xác hơn.‏

‏Thực tiễn nghiên cứu Đàn Nam Giao Thành Nhà Hồ là một trường hợp tiêu biểu cho hướng tiếp cận này. Với một di tích kiến trúc có quy mô lớn, nhiều thành phần và dấu tích phức tạp, việc nghiên cứu đòi hỏi phải ghi nhận đầy đủ mối quan hệ giữa địa tầng, kiến trúc, di vật và không gian cảnh quan. Bên cạnh phương pháp khai quật khảo cổ học truyền thống, các dữ liệu về tọa độ, cao độ, bản vẽ, hình ảnh và hiện trạng di tích có thể được chuẩn hóa, số hóa và tích hợp thành một hệ thống dữ liệu thống nhất.‏

‏Các công nghệ như GNSS, GIS, chụp ảnh đo vẽ, UAV, quang trắc ảnh và mô hình 3D giúp tăng khả năng ghi nhận và phân tích di tích. Đặc biệt, mô hình 3D và ảnh chụp cho phép lưu giữ một cách trực quan hiện trạng hố khai quật, địa tầng và các cấu trúc kiến trúc. Ngay cả sau khi hố khai quật được lấp hoàn trả mặt bằng, dữ liệu số vẫn có thể được sử dụng để đo đạc, đối chiếu và nghiên cứu lại. Đây là một bước tiến quan trọng trong việc bảo đảm dữ liệu khảo cổ được lưu trữ lâu dài và có thể tiếp tục khai thác trong tương lai.‏

‏Cùng với công nghệ số, nghiên cứu khảo cổ học lịch sử cũng ngày càng có xu hướng kết hợp với các ngành khoa học tự nhiên và phương pháp liên ngành. Các kỹ thuật phân tích vật liệu, thành phần hóa học, khoáng vật học, thạch học, cũng như các phương pháp phân tích chuyên sâu có thể bổ sung thêm những thông tin quan trọng cho việc nhận diện chất liệu, kỹ thuật và niên đại của di tích, di vật. Trí tuệ nhân tạo (AI) cũng mở ra khả năng hỗ trợ nhận dạng hình ảnh, phân loại và quản lý khối lượng lớn dữ liệu khảo cổ; tuy nhiên, kết luận khoa học vẫn phải dựa trên chứng cứ khảo cổ và sự thẩm định của nhà nghiên cứu.‏

‏Điểm quan trọng của đổi mới sáng tạo trong khảo cổ học không phải là thay thế phương pháp truyền thống bằng công nghệ, mà là kết hợp hiệu quả giữa tri thức khảo cổ học, kinh nghiệm nghiên cứu thực địa và công nghệ hiện đại. Từ khảo sát, khai quật, ghi chép đến số hóa, phân tích và xây dựng cơ sở dữ liệu, mỗi bước đều hướng tới việc làm cho tư liệu khảo cổ được ghi nhận đầy đủ hơn, khoa học hơn và có khả năng sử dụng lâu dài. ‏

‏Thông qua thực tiễn nghiên cứu Đàn Nam Giao Thành Nhà Hồ, Phòng Khảo cổ học Lịch sử tiếp tục phát huy thế mạnh chuyên môn trong nghiên cứu di tích, di vật khảo cổ học lịch sử, đồng thời chủ động cập nhật và ứng dụng những thành tựu khoa học - công nghệ mới. Đây là hướng đi góp phần nâng cao chất lượng nghiên cứu, đáp ứng yêu cầu đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, đồng thời tạo cơ sở khoa học vững chắc cho công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản khảo cổ học ở hiện tại và tương lai.‏