Chiều ngày 29/10/2026, tại Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Hội đồng nghiệm thu nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp Bộ đã tổ chức đánh giá nhiệm vụ “Nghiên cứu hệ thống phế tích kiến trúc đền tháp Champa ở lưu vực sông Thu Bồn và khu vực Nam Tây Nguyên”, mã số KHXH/NV/2025-64, do TS. Nguyễn Ngọc Quý làm chủ nhiệm, Viện Khảo cổ học là tổ chức chủ trì. Hội đồng nghiệm thu nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp Bộ đánh giá nhiệm vụ đạt loại Khá.
Tại phiên họp, TS. Nguyễn Ngọc Quý trình bày những kết quả nghiên cứu chính về phân bố, đặc điểm, niên đại và giá trị lịch sử - văn hóa của các phế tích đền tháp Champa. Nhiệm vụ tập trung hệ thống hóa tư liệu khảo cổ học được bổ sung từ năm 2010 đến nay, kết hợp khảo sát thực địa và nghiên cứu so sánh để nhận diện các nhóm di tích trong mối liên hệ giữa miền duyên hải, lưu vực sông và vùng cao nguyên.
TS. Nguyễn Ngọc Quý trình bày kết quả nghiên cứu tại phiên họp Hội đồng nghiệm thu.
Đáng chú ý, nghiên cứu đã tổng hợp các phát hiện tại khu di tích Mỹ Sơn, cụm phế tích Chiêm Sơn Tây, Phật viện Đồng Dương, thành Trà Kiệu và một số di tích ở Nam Tây Nguyên như Cát Tiên cùng các đền tháp thuộc khu vực Đắk Lắk, Gia Lai. Những tư liệu này góp phần làm rõ hơn không gian phân bố của di sản kiến trúc Champa, sự đa dạng về chức năng và mối liên hệ giữa các trung tâm tôn giáo, cư trú và những tuyến giao thông tự nhiên.
Một kết quả nổi bật được báo cáo là phát hiện, nghiên cứu con đường dẫn từ khu vực tháp K vào không gian trung tâm Thánh địa Mỹ Sơn, có niên đại khoảng thế kỷ XII. Tư liệu khảo cổ cũng gợi mở việc nhận diện không gian thiêng Mỹ Sơn rộng hơn các công trình hiện còn trên mặt đất; đồng thời đặt ra những hướng nghiên cứu mới đối với cụm phế tích Chiêm Sơn Tây như một không gian tu tập, thực hành nghi lễ Ấn Độ giáo. Các nhận định về mối quan hệ giữa Phật viện Đồng Dương và thành Trà Kiệu được nhóm nghiên cứu đề xuất như những vấn đề cần tiếp tục kiểm chứng.
Ở khu vực Nam Tây Nguyên, kết quả tổng hợp về Cát Tiên và các nhóm đền tháp tại Đắk Lắk, Gia Lai cung cấp thêm cơ sở để xem xét sự phát triển của các trung tâm tôn giáo, những kết nối qua các lưu vực sông và tương tác giữa miền núi với đồng bằng ven biển. Qua đó, nhiệm vụ góp phần mở rộng cách tiếp cận nghiên cứu lịch sử văn hóa Champa từ từng di tích riêng lẻ sang một không gian liên vùng.
Toàn cảnh phiên họp Hội đồng nghiệm thu nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp Bộ.
Không chỉ có ý nghĩa nghiên cứu lịch sử, nhiệm vụ còn đề xuất các định hướng bảo tồn và phát huy giá trị di sản: tăng cường lập quy hoạch khảo cổ; tiếp tục khảo sát, thăm dò và khai quật tại các địa điểm trọng điểm; đẩy mạnh nghiên cứu liên ngành, số hóa tư liệu và ứng dụng công nghệ trong lưu giữ, giới thiệu di sản. Những kiến nghị này hướng tới bảo vệ các phế tích đang chịu tác động của quá trình phát triển hạ tầng, dân sinh và môi trường, đồng thời tạo cơ sở khai thác hợp lý giá trị di sản gắn với giáo dục và du lịch bền vững.
Tại phiên họp, các thành viên Hội đồng ghi nhận khối lượng tư liệu và công sức tổng hợp, nghiên cứu của nhóm thực hiện; đồng thời trao đổi, góp ý về hệ thống hóa tư liệu, cách diễn giải các giả thuyết, tính liên kết giữa hai khu vực nghiên cứu và tính khả thi của các đề xuất bảo tồn, phát huy giá trị di tích.
Kết thúc phiên họp, Hội đồng đánh giá nhiệm vụ xếp loại Khá. Kết quả nghiên cứu góp thêm nguồn tư liệu và các hướng tiếp cận khoa học đối với lịch sử văn hóa Champa, đồng thời bổ sung căn cứ cho công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị hệ thống di tích khảo cổ ở lưu vực sông Thu Bồn và khu vực Nam Tây Nguyên.
Tin, ảnh: Đỗ Thị Hồng Nhung