Trong bối cảnh khoa học, công nghệ và chuyển đổi số phát triển mạnh mẽ, đổi mới sáng tạo đang trở thành yêu cầu ngày càng rõ đối với hoạt động xuất bản khoa học. Đối với Tạp chí Khảo cổ học, đổi mới không chỉ là ứng dụng những công nghệ mới mà còn là quá trình tìm kiếm những phương pháp hiệu quả hơn trong biên tập, xử lý bản thảo, thiết kế, chế bản và phổ biến các kết quả nghiên cứu khảo cổ học tới độc giả trong nước và quốc tế.
Đổi mới từ chính hoạt động biên tập và chế bản
Là tạp chí khoa học chuyên ngành, Tạp chí Khảo cổ học có nhiệm vụ giới thiệu và công bố các công trình nghiên cứu về khảo cổ học Việt Nam. Đặc thù của ngành khiến một bài viết không chỉ được cấu thành bởi nội dung văn bản mà còn gắn chặt với hệ thống tư liệu minh họa gồm ảnh hiện vật, bản vẽ, sơ đồ, bản đồ, mặt cắt, bảng biểu và các tư liệu khoa học khác.
Vì vậy, xử lý tốt phần minh họa là một yêu cầu quan trọng trong quá trình biên tập. Hệ thống hình ảnh, bản vẽ và bảng biểu không chỉ có chức năng minh họa mà trong nhiều trường hợp còn là thành phần trực tiếp cung cấp dữ liệu cho việc nhận diện, phân loại và phân tích hiện vật, di tích. Một hình ảnh được trình bày rõ ràng, đúng tỷ lệ, chú thích thống nhất và bố cục hợp lý có thể giúp người đọc tiếp cận kết quả nghiên cứu thuận lợi hơn.
Những phương pháp maket và chế bản truyền thống đã và đang phát huy hiệu quả. Tuy nhiên, sự phát triển liên tục của công nghệ đặt ra yêu cầu phải tìm kiếm những phương pháp mới, thuận tiện và hiệu quả hơn trong xử lý bản thảo.
Từ thực tiễn công việc, việc ứng dụng các phần mềm chuyên dụng, trong đó có Adobe InDesign, trong khâu maket và chế bản đã đem lại nhiều hiệu quả tích cực. Phần mềm cho phép chủ động hơn trong việc tổ chức bố cục, xử lý văn bản và hình ảnh, xây dựng hệ thống trang thống nhất, đồng thời thuận lợi cho việc điều chỉnh khi bản thảo có thay đổi. Đối với một tạp chí chuyên ngành có nhiều hình ảnh hiện vật, bản vẽ và bảng biểu như Tạp chí Khảo cổ học, việc làm chủ công cụ thiết kế chuyên nghiệp góp phần nâng cao chất lượng trình bày, tính thẩm mỹ cũng như tính khoa học của mỗi số tạp chí.
Điều này cho thấy đổi mới sáng tạo có thể bắt đầu từ những thay đổi rất cụ thể trong công việc hằng ngày. Không nhất thiết phải là một công nghệ hoàn toàn mới; việc lựa chọn một công cụ phù hợp hơn, cải tiến một quy trình đang thực hiện hoặc tìm ra cách xử lý hiệu quả hơn cũng là một hình thức đổi mới sáng tạo.
Đặc thù tư liệu khảo cổ học đòi hỏi phương thức xuất bản mới
Một trong những đặc điểm nổi bật của khảo cổ học là khối lượng tư liệu trực quan rất lớn.
Chính vì vậy, một bài nghiên cứu khảo cổ học có giá trị không chỉ ở phần lập luận và kết luận khoa học mà còn ở chất lượng của hệ thống tư liệu đi kèm. Việc trình bày khoa học và trực quan các hình ảnh, bản vẽ, sơ đồ phân bố, bảng thống kê... sẽ giúp tăng khả năng tiếp cận và khai thác thông tin của độc giả.
Trong điều kiện công nghệ số hiện nay, hệ thống tư liệu đó hoàn toàn có thể được mở rộng ra ngoài phạm vi một trang in. Bài viết có thể được kết nối với các tư liệu điện tử bổ sung thông qua mã QR hoặc đường dẫn, chẳng hạn bộ ảnh chi tiết của hiện vật, dữ liệu đo đạc, bản đồ, bản vẽ hoặc các tài liệu liên quan. Với những nghiên cứu có điều kiện, mô hình 3D hiện vật cũng có thể trở thành một phần của công bố khoa học.
Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong công tác biên tập
Bên cạnh những đổi mới về thiết kế và chế bản, sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) mở ra thêm nhiều khả năng hỗ trợ công tác biên tập. AI có thể được sử dụng ở một số công đoạn như kiểm tra chính tả, chuẩn hóa hình thức, xây dựng từ khóa, tạo metadata, hỗ trợ dịch tiêu đề và tóm tắt, hoặc hỗ trợ đối chiếu một số thông tin trong quá trình xử lý bản thảo.
Tuy nhiên, với xuất bản khoa học, AI chỉ nên được xem là công cụ hỗ trợ. Việc xác minh tư liệu, đánh giá lập luận, kiểm tra tính chính xác của các thông tin khảo cổ học và quyết định cuối cùng về nội dung công bố vẫn thuộc trách nhiệm của tác giả, phản biện và biên tập viên. Việc ứng dụng công nghệ cần đồng thời bảo đảm tính chính xác, quyền tác giả và an toàn đối với các bản thảo chưa công bố.
Từ tạp chí in đến hệ sinh thái tri thức số
Đổi mới sáng tạo trong hoạt động xuất bản vì thế cần được nhìn nhận như một quá trình liên tục. Từ việc ứng dụng phần mềm chuyên dụng trong maket và chế bản, nâng cao chất lượng xử lý hình ảnh, chuẩn hóa dữ liệu bài viết, đến việc sử dụng QR, xây dựng kho tư liệu số và nghiên cứu ứng dụng AI, mỗi bước đều có thể góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động của Tạp chí.
Về lâu dài, các bài viết đã công bố qua nhiều năm có thể được chuẩn hóa và tổ chức thành một nguồn dữ liệu có khả năng tra cứu theo di tích, niên đại, văn hóa, loại hình hiện vật, chất liệu và chủ đề nghiên cứu. Khi đó, giá trị của Tạp chí Khảo cổ học không chỉ nằm ở từng số tạp chí mà còn ở kho tri thức được tích lũy, liên kết và tiếp tục phục vụ những nghiên cứu mới.
Đổi mới sáng tạo, xét cho cùng, bắt đầu từ việc làm tốt hơn những công việc quen thuộc và từng bước tạo ra những cách làm hiệu quả hơn. Với Tạp chí Khảo cổ học, sự kết hợp giữa nền tảng chuyên môn, kinh nghiệm biên tập và công nghệ phù hợp sẽ mở ra hướng phát triển mới cho hoạt động xuất bản, góp phần nâng cao chất lượng công bố và đưa những thành tựu của khảo cổ học Việt Nam đến gần hơn với cộng đồng khoa học và độc giả trong nước, quốc tế.
Thân Hằng