Lịch sử và những sự kiện lịch sử đối với những công trình nghệ thuật là một sự hợp thành đẹp đẽ. Những hạt giống nghệ thuật được ươm từ những vườn ươm Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun, Đông Sơn đã tụ hội khai hoa xông hương những trang sử Mỹ thuật Việt Nam.

Từ chỗ tinh vi trau chuốt, trang nghiêm của nghệ thuật thời Lý, nghệ thuật thế kỷ XIII-XIV đã tạo cho mình một phong cách khoáng đạt, đơn giản, khỏe khắn, muốn vươn thoát khỏi khuôn lễ nghi để đi vào dòng cảm xúc chân thành của nhân dân, chuẩn bị cho nghệ thuật của những thế kỷ sau này mở ra chân trời rộng mới.

Thế kỷ XIII, hình thái nghệ thuật có tính chất siêu thực, trừu tượng, khuôn thức của Phật giáo đã dần dần nhường bước cho tính chất hiện thực. Những công trình như hổ đá ở lăng Trần Thủ Độ, tượng đá, trâu đá, chó đá ở khu lăng mộ An Sinh v.v.., những hình vẽ trên gốm, ý thức táo bạo vận dụng hình vết chân chim thành loại hoa văn trang trí trên bát, đều mang tính chất hiện thực có sắc thái dân gian ấm áp mang hương vị nhẹ nhàng trong thớ gỗ thớ đá. Những ván gỗ chạm nhạc công, tiên nữ dâng hoa ở chùa Thái Lạc là những tác phẩm được dân tộc hóa một cách nhần nhuyễn. Tháp Bình Sơn một công trình kiến trúc chùa Tháp bằng đất nung rất độc đáo, sừng sững đọ sức với thời gian trên 600 năm để tồn tại mãi đến thế hệ chúng ta. Đó là một trong những công trình kỹ thuật phối hợp tuyệt diệu của những mảnh họa tiết tinh vi bằng đất nung với gạch xây, Tháp đá chùa Phổ Minh (Tức Mặc) cũng là một thách thức của kỹ huật xây dựng với sức hủy diệt của những hiện tượng thiên nhiên hơn 6 thế kỷ.