‏

‏Trong quá trình nghiên cứu văn hóa Đông Sơn, thạp đồng là một loại hình di vật đặc biệt, không chỉ có giá trị về kỹ thuật chế tác và nghệ thuật trang trí mà còn cung cấp nhiều tư liệu quan trọng để nhận diện đời sống vật chất, tinh thần, tín ngưỡng và sự phân hóa xã hội của cư dân Đông Sơn. Với mục tiêu hệ thống hóa tư liệu, làm rõ đặc điểm phân bố, bối cảnh phát hiện, đặc trưng loại hình và giá trị của thạp đồng Đông Sơn ở khu vực hạ lưu sông Hồng, đề tài cấp cơ sở ‏ ‏“Nghiên cứu thạp đồng Đông Sơn phát hiện tại Hà Nội, Hải Phòng và Hưng Yên”‏ ‏ ‏ ‏do ‏ ‏ThS. Thân Thị Hằng‏ ‏ chủ nhiệm, cùng sự tham gia của ‏ ‏ThS. Nguyễn Thị Thanh‏ ‏ ‏ ‏Hiếu và ThS. Chu Mạnh Quyền‏ ‏,‏ ‏ đã được triển khai tại Viện Khảo cổ học. Ngày ‏ ‏17/9/2026‏ ‏, Viện Khảo cổ học tổ chức tọa đàm khoa học nhằm trao đổi, thảo luận và đánh giá những kết quả bước đầu của đề tài.‏

‏Ảnh: Nguyễn Minh Thành‏

‏Từ những phát hiện khảo cổ học đến hệ thống hóa tư liệu: ‏ ‏Hà Nội, Hải Phòng và Hưng Yên là những địa bàn quan trọng trong không gian phân bố văn hóa Đông Sơn ở Bắc Bộ, đồng thời là nơi phát hiện nhiều thạp đồng gắn với các di tích cư trú và đặc biệt là hệ thống mộ thuyền - một loại hình táng thức tiêu biểu của cư dân Đông Sơn vùng hạ lưu sông Hồng.‏

‏Tại Hà Nội, thạp đồng Đông Sơn đầu tiên được phát hiện là thạp Hoàng Tiến (1967). Sau đó, nhiều thạp tiếp tục được phát hiện tại Châu Can, Phú Xuyên, Phượng Vũ, Cộng Hòa, Thọ Vực (1978), Chợ Trầm và Phú Lương (1984). Phần lớn các địa điểm nằm ở vùng trũng thấp ven hệ thống sông Hồng, sông Nhuệ và sông Đáy, phản ánh mối quan hệ mật thiết giữa không gian cư trú của cư dân Đông Sơn với môi trường sông nước.‏

‏Tại Hải Phòng, các phát hiện tiêu biểu gồm thạp Thượng Vũ, Kiệt Thượng, Hoàng Lại, Thủy Đường, đặc biệt là thạp trong khu mộ thuyền Việt Khê (1961). Những tư liệu này góp phần làm rõ nghệ thuật trang trí, kỹ thuật chế tác và vị trí của thạp đồng trong các tổ hợp đồ tùy táng Đông Sơn vùng duyên hải Bắc Bộ. Ở Hưng Yên, thạp minh khí Động Xá và sưu tập thạp đồng Trần Văn Mai là những tư liệu quan trọng, bổ sung cho nhận thức về sự hiện diện và đặc điểm của thạp đồng tại khu vực trung tâm đồng bằng sông Hồng.‏

‏Không gian phân bố và mối quan hệ với mộ thuyền: ‏ ‏Một kết quả đáng chú ý của đề tài là bước đầu hệ thống hóa không gian phân bố thạp đồng tại ba địa bàn trong mối quan hệ với di tích và môi trường tự nhiên. Riêng Hà Nội hiện ghi nhận 96 di tích văn hóa Đông Sơn, phân bố trên các lưu vực sông Hồng, sông Đáy, sông Nhuệ và sông Cầu. Phần lớn thạp đồng được phát hiện trong hoặc tại những địa điểm có liên quan đến mộ thuyền như Châu Can, Phượng Vũ, Chợ Trầm, Thọ Vực, Xuân La; một số khác xuất hiện tại các di tích cư trú kết hợp mộ táng như Trung Mầu hoặc trung tâm cư trú lớn như Cổ Loa.‏

‏Việc đặt thạp đồng trong bối cảnh khảo cổ học cho thấy mối liên hệ khá chặt chẽ giữa loại hình hiện vật này với táng tục mộ thuyền ở vùng hạ lưu sông Hồng. Sự tập trung của thạp đồng tại các vùng thấp trũng, có mạng lưới sông ngòi dày đặc cũng phản ánh vai trò của môi trường sông nước đối với cư trú, sản xuất, giao thông và tổ chức không gian táng thức của cư dân Đông Sơn.‏

‏Đặc trưng thạp đồng ở từng địa bàn‏

‏Tại Hà Nội, thống kê bước đầu cho thấy có 3 thạp có nắp và 19 thạp không có nắp. Hoa văn hình học chiếm tỷ lệ lớn, thường được bố trí thành các băng trang trí quanh miệng, vai, thân và phần gần đáy. Đáng chú ý, các thạp Hà Nội I và Hà Nội V có hình thuyền; trên thạp Hà Nội I là bốn thuyền với hình người mang trang phục lông vũ cách điệu, trong khi thạp Hà Nội V thể hiện hình người đội mũ dạng lông chim, cầm dụng cụ và hình cá. Những mô-típ này cung cấp tư liệu quan trọng để tìm hiểu đời sống sông nước, hoạt động đánh bắt và các yếu tố nghi lễ của cư dân Đông Sơn.‏

‏Tại Hải Phòng, các thạp chủ yếu không có nắp. Thạp Hoàng Lại có kích thước lớn, cao khoảng 41,5 cm; thạp Việt Khê I nổi bật với hoa văn hình thuyền và hình cá, có những nét tương đồng với một số thạp ở Hà Nội, gợi mở khả năng nghiên cứu về sự giao lưu và những truyền thống chung trong nghệ thuật trang trí đồ đồng Đông Sơn ở hạ lưu sông Hồng và vùng duyên hải.‏

‏Tại Hưng Yên, thạp Động Xá được phát hiện trong mộ thân cây khoét rỗng, là thạp minh khí với hoa văn tương đối đơn giản. Sưu tập Trần Văn Mai gồm cả thạp còn nắp và thạp mất nắp, với hoa văn hình học kết hợp hình thuyền và hình người hóa trang, cho thấy sự đa dạng của thạp đồng về loại hình và nội dung trang trí.‏

‏Thạp đồng trong đời sống xã hội Đông Sơn‏

‏Nghiên cứu cũng bước đầu làm rõ mối quan hệ của thạp đồng với các nhóm hiện vật khác. Thạp thường xuất hiện cùng trống đồng, giáo, lao, dao găm, rìu, qua, thố, bình, chuông đồng và đồ trang sức. Đặc biệt, sự kết hợp giữa thạp đồng và trống đồng trong nhiều khu mộ thuyền cho thấy vai trò đáng chú ý của thạp trong nghi lễ mai táng và khả năng phản ánh địa vị xã hội của người được mai táng. Vì vậy, thạp đồng không chỉ là vật dụng đựng chứa mà còn có thể là một thành tố trong hệ thống biểu tượng và nghi lễ của xã hội Đông Sơn.‏

‏Kết quả bước đầu‏

‏Thông qua tập hợp, thống kê và đối chiếu tư liệu, đề tài đã bước đầu xây dựng hệ thống tư liệu về thạp đồng Đông Sơn ở Hà Nội, Hải Phòng và Hưng Yên; làm rõ hơn bối cảnh phát hiện, không gian phân bố, đặc điểm loại hình và hoa văn, đồng thời nhận diện mối quan hệ giữa thạp đồng với di tích cư trú, mộ táng và đặc biệt là mộ thuyền.‏

‏Những kết quả này góp phần làm rõ đặc điểm của thạp đồng trong không gian văn hóa Đông Sơn vùng hạ lưu sông Hồng, đồng thời tạo cơ sở cho việc tiếp tục nghiên cứu về niên đại, chức năng, kỹ thuật chế tác, nguồn gốc và sự lan tỏa của các mô-típ trang trí, qua đó hiểu sâu hơn vai trò của thạp đồng trong đời sống vật chất, tinh thần và xã hội của cư dân Đông Sơn.‏