Nằm trong chuỗi các Toạ đàm thuộc nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp Cơ sở tại Viện Khảo cổ học năm 2026, tuần vừa qua đã diễn ra buổi tọa đàm khoa học: ‘Đặc trưng thạp gốm hoa nâu thời Trần tại Hoàng cung Thăng Long” do ThS. Nguyễn Thị Hồng Lê làm chủ nhiệm đề tài. Trọng tâm của báo cáo đi sâu vào phân tích loại hình tháp/thạp gốm hoa nâu, qua đó giải mã những đột phá về công nghệ chế tác cũng như hệ thống quy chuẩn nghiêm ngặt của dòng vật phẩm ngự dụng phục vụ sinh hoạt chốn cung đình.
Báo cáo đã cung cấp một cái nhìn tổng quan về quy mô hiện vật thông qua các số liệu thống kê chi tiết tại Hoàng thành Thăng Long. Trong tổng số 183.786 di vật gốm sứ thời Trần được phát lộ, dòng gốm hoa nâu chỉ chiếm một tỷ lệ rất nhỏ khoảng 4% (tương đương 7.274 di vật). Tuy nhiên khi phân tách nội bộ dòng gốm này, riêng loại hình thạp chiếm tới 25,8% (tương đương 1.879 di vật). Sự vắng bóng của các lò nung chuyên biệt tại khu vực Thăng Long kết hợp với tỷ lệ tập trung cao độ của loại hình thạp chứng minh đây là dòng vật phẩm mang tính định ngạch, được triều đình đặt hàng và đưa vào sử dụng khắt khe trong hoàng gia.
Về mặt loại hình học, các mô hình tháp gốm hoa nâu tuân thủ tuyệt đối cấu trúc Tam đoạn chuẩn mực, bao gồm ba phần: Nắp, Thân và Đế. Qua quá trình phục dựng và phân tích các mảnh vỡ, hình dáng thân thạp được phân chia thành hai loại hình chính là loại thân vai tròn và loại thân vai vuông. Các thạp này mang tính quy chuẩn cao về dung tích chứa, được phân cấp thực tế rất khoa học thành 3 nhóm kích thước: cỡ nhỏ (từ 28,6 đến 31,1 lít), cỡ vừa (từ 39,6 đến 42,8 lít), và cỡ lớn (từ 52,8 đến 56,7 lít). Những thông số đo lường này minh chứng rằng thạp gốm hoa nâu không chỉ là vật phẩm trang trí mà có chức năng cốt lõi là chứa đựng đồ uống, thực phẩm phục vụ trực tiếp cho hoàng cung theo các hạn mức đã được quy định.
📍Đột phá công nghệ chế tác với kỹ thuật cạo men - tô màu
Trình độ thủ công nghiệp thời Trần được phản ánh rõ nét qua cấu trúc xương gốm và nghệ thuật trang trí. Họ phủ men trắng ngà trước, cạp bóc lớp men khi chưa khô để tạo rãnh sâu âm bản rồi tô oxit sắt lấp đầy vào rãnh. Đường cạo sâu vô tình tạo nên một “bờ đê vật lý” khóa chặt oxit sắt bên trong, giúp màu nâu không bị chảy loang khi sản phẩm được nung ở nhiệt độ rất cao từ 1.200°C đến 1.300°C. Quá trình này hình thành nên một cấu trúc vật lý 4 lớp hoàn chỉnh: lớp bảo vệ lòng trong, lõi xương gốm, lớp men ngà phủ ngoài, và họa tiết cạo tô nâu cùng với hiệu ứng bóng sâu nhờ phương pháp nung một lần.
Bên cạnh kỹ thuật, hệ thống hoa văn trên tháp gốm tập trung vào các đề tài kinh điển mang đậm tinh thần Phật giáo và văn hóa Đại Việt, tiêu biểu nhất là các đồ án hoa sen (hoa dây lá, cánh sen), hoa cúc, họa tiết hình học và các dải sóng nước.
Đồng thời báo cáo cũng mở ra những định hướng nghiên cứu mới, đặc biệt là việc xác định chính xác nguồn gốc sản xuất của các tháp gốm này. Dù đã xác định được 4 trung tâm sản xuất gốm thời Trần, việc khoanh vùng chính xác lò gốm chế tác riêng các vật phẩm ngự dụng quy mô lớn này vẫn đòi hỏi các cuộc khai quật và đối sánh vật liệu học sâu hơn trong tương lai.
Nguyễn Thu Hà
Ảnh: Nguyễn Minh Thành