Lịch sử thường ghi nhớ những hoàng đế, các cuộc chiến tranh và những biến động chính trị lớn lao. Thế nhưng, đời sống thường nhật của con người trong quá khứ - họ sống ra sao, đi lại thế nào, cầu nguyện ở đâu - lại hiếm khi được ghi chép đầy đủ trong sử sách. Những câu trả lời ấy nhiều khi không nằm trong thư tịch cổ, mà ẩn sâu dưới lòng đất, trong những dấu tích lặng im của các đô thị cổ đại.

Mới đây, các nhà khảo cổ học Trung Quốc đã lần đầu tiên khai quật được toàn bộ bố cục của một “fang” - đơn vị cư trú truyền thống thời cổ đại - thuộc thời Nhà Tùy và Nhà Đường tại Lạc Dương. Đây từng là kinh đô phía đông của hai triều đại huy hoàng này, đồng thời là trung tâm chính trị và văn hóa quan trọng của Trung Hoa cổ đại.

Trong thời kỳ ấy, triều đình áp dụng hệ thống “lifang” như một phương thức quy hoạch và quản lý đô thị. Thành phố được chia thành các khu dân cư có tường bao quanh gọi là “fang”, với cổng ra vào được kiểm soát nghiêm ngặt và lệnh giới nghiêm được áp dụng vào ban đêm. Mô hình này phản ánh tư duy quản trị chặt chẽ của nhà nước phong kiến, đồng thời cho thấy cấu trúc xã hội được tổ chức theo trật tự nghiêm ngặt.

Khu vực được khai quật lần này mang tên Zhengpingfang, một trong 103 phường cư trú của kinh đô cổ. Nằm ở phía nam sông Luohe và gần trục trung tâm đô thị, nơi đây từng được ghi chép trong sử liệu thời Đường nhưng hoàn toàn không còn dấu tích kiến trúc trên mặt đất khi công tác khảo cổ bắt đầu vào năm 2020. Điều đó đã tạo điều kiện lý tưởng cho các nhà khảo cổ tiến hành nghiên cứu toàn diện.

Sau sáu năm khai quật, nhóm nghiên cứu đã phục dựng được gần như đầy đủ cấu trúc của khu dân cư cổ. Theo các thư tịch lịch sử, một “fang” điển hình có dạng hình vuông, mỗi cạnh dài khoảng một “li” - tương đương hơn 500 mét ngày nay. Bên trong là mạng lưới đường phố giao cắt như bàn cờ, với các cổng mở ở bốn phía.

Kết quả khảo cổ cho thấy Zhengpingfang có chiều dài bắc – nam khoảng 533,6 mét và đông – tây khoảng 464,6 mét. Đặc biệt, cấu trúc giao thông nội khu đã thay đổi theo thời gian: từ bố cục hình chữ thập sang hình chữ T. Một quần thể kiến trúc quy mô lớn dần chiếm trọn nửa phía tây khu vực trong giai đoạn sau.

Điều gây chú ý hơn cả là bức tường phía bắc của quần thể này đã vượt quá ranh giới quy hoạch ban đầu khoảng hai mét, lấn ra cả đường phố - hành vi vốn bị nghiêm cấm trong thời kỳ đầu và giữa thời Tùy - Đường. Ai có đủ quyền lực để phá vỡ quy định ấy?

Dựa trên tư liệu lịch sử và quy mô kiến trúc được phát hiện, các nhà khảo cổ cho rằng đây có thể chính là phủ đệ của Công chúa Thái Bình, con gái của Đường Cao Tông và Võ Tắc Thiên. Dù chưa tìm thấy minh văn trực tiếp xác nhận, nhưng bố cục công trình, quy cách xây dựng và các hiện vật khai quật được đều phù hợp với mô tả trong sử sách.

Phát hiện này không chỉ giúp tái hiện diện mạo đô thị thời Tùy - Đường, mà còn mở ra cánh cửa để hiểu sâu hơn về đời sống xã hội, quyền lực và không gian cư trú của tầng lớp quý tộc trong lịch sử Trung Hoa cổ đại. Qua những lớp đất trầm tích của thời gian, khảo cổ học tiếp tục kể lại những câu chuyện mà sử sách chưa từng ghi chép trọn vẹn.