”
Trân trọng giới thiệu đến quý bạn đọc cuốn sách “Khảo cổ học tiền sử Nghệ An” của PGS.TS. Nguyễn Khắc Sử và Phan Thanh Toàn. Đây là công trình nghiên cứu chuyên sâu, tập hợp và hệ thống hóa những tư liệu khảo cổ học về thời tiền sử trên đất Nghệ An, qua đó góp phần nhận diện quá trình hình thành, phát triển và biến đổi của các cộng đồng cư dân cổ trong không gian Bắc Trung Bộ.
Trên cơ sở kết quả điều tra, thám sát, khai quật và nghiên cứu các di tích, di vật khảo cổ, các tác giả dựng lại tiến trình phát triển văn hóa tiền sử Nghệ An từ thời đại Đá cũ, Đá mới đến hậu kỳ Đá mới – sơ kỳ Kim khí. Hệ thống tư liệu được tiếp cận từ nhiều phương diện, trong đó nổi bật là đặc điểm phân bố di tích, tầng văn hóa, loại hình và kỹ thuật chế tác công cụ, đồ gốm, phương thức cư trú và các dấu tích hoạt động kinh tế của cư dân cổ.
Qua việc phân tích các tổ hợp di vật và đặc trưng văn hóa khảo cổ, công trình cho thấy những biến đổi quan trọng trong kỹ thuật chế tác công cụ đá, sản xuất gốm, phương thức khai thác và sử dụng nguồn tài nguyên tự nhiên. Những thay đổi đó phản ánh quá trình con người ngày càng thích ứng hiệu quả với môi trường, đồng thời từng bước chuyển biến từ các hình thức cư trú và kiếm sống dựa nhiều vào khai thác tự nhiên sang sản xuất nông nghiệp, trồng lúa và các hoạt động kinh tế mang tính định cư ổn định hơn.
Một nội dung có ý nghĩa đặc biệt trong nghiên cứu là quá trình chuyển biến từ hậu kỳ Đá mới sang sơ kỳ Kim khí, với sự xuất hiện và phát triển của kỹ thuật luyện kim, đúc đồng. Những bằng chứng khảo cổ học về công cụ, nguyên liệu và sản phẩm kim loại, khi được đặt trong mối quan hệ với các di tích cư trú và các nhóm di vật khác, góp phần nhận diện những thay đổi về trình độ kỹ thuật, tổ chức sản xuất và cấu trúc xã hội của các cộng đồng cư dân thời tiền sử.
Đáng chú ý, các tư liệu khảo cổ học được xem xét trong không gian văn hóa lưu vực sông Lam và mối quan hệ với các khu vực lân cận, qua đó làm rõ hơn vị trí của Nghệ An trong mạng lưới giao lưu và tương tác văn hóa ở Bắc Trung Bộ. Sự tương đồng và khác biệt về loại hình di tích, di vật, kỹ thuật chế tác và phương thức cư trú là những cơ sở quan trọng để nhận diện các mối quan hệ văn hóa cũng như những đặc điểm riêng của cư dân tiền sử Nghệ An.
Từ nguồn tư liệu khảo cổ học phong phú, công trình không chỉ góp phần bổ sung tư liệu về khảo cổ học tiền sử Nghệ An mà còn cung cấp những luận cứ quan trọng để nghiên cứu các vấn đề rộng hơn như sự biến đổi kinh tế – xã hội, quá trình định cư, sự phát triển của nông nghiệp và luyện kim, cũng như những tiền đề hình thành các cộng đồng xã hội phức tạp ở Bắc Trung Bộ.
“Khảo cổ học tiền sử Nghệ An” vì vậy là một nguồn tư liệu có giá trị đối với nghiên cứu khảo cổ học, lịch sử và văn hóa, góp phần làm phong phú nhận thức về tiến trình phát triển của các cộng đồng cư dân cổ trên đất Nghệ An và vị trí của khu vực này trong bối cảnh tiền sử Việt Nam.